ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ

ਲੇਖਕ – ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ

ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ 15 ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ‘ਖ਼ੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਸ਼ਾਂਤ ਵਗਦਾ ਸਤਲੁਜ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲੇਖ ਛਪਿਆ ਹੈ। ਲੇਖ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਫਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਕੌਂਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਉਠਾਏ ਸਨ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਖੂਨੀ ਦੌਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਚਰਚਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਕਿ ਕੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲੋਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਬਣਾਈ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਐਨਕ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਸ ਖੂਨੀ ਦੌਰ ਦਾ  ਮੁਲੰਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਕੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼, ਕਾਰਨ, ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਰਾਜਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਅੱਤਵਾਦ’ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮੁਲੰਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ,ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਗਲਤ ਹੈ ਤਾਂ ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ,ਮਾਓਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ? ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਸਬੰਧੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜ਼ਮੀਨ, ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। “ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਬਦੂਕ ਦੀ ਨਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ”, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਜੋਧਿਆਂ ਦਾ ਪਰਪੱਕ ਕਥਨ ਸੀ।ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੰਸਦੀ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਇਜ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾਇਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੇ ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ, ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚੱਲੇ ਹਕੂਮਤੀ ਦਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਇਦ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਲੇਖਕਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈ ਗਈ,ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਅੱਤਵਾਦ’ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਆਂ ਹੈ।ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ,ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ‘ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ’, ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ’, ‘ਜਮਾਤੀ ਲੜਾਈ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਬਗਾਵਤ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ‘ਅੱਤਵਾਦੀ’ ਅਤੇ ‘ਵੱਖਵਾਦੀ’ ਵਰਗੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਪਸੰਦ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾ ਲਿਆ,ਜਿੰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ,ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਾਲ ਸਟੇਟ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਅਦਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮੁਖਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੋਹਰਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਪੱਸਟ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਅਸਲ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਅੱਤਵਾਦੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਕਿ ਜੇ ਫਿਲਮ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਿਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਫਿਲਮ ਬਣੀ ਹੈ,ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਇੱਕੋ ਸਮੇ ਇਹ ਦੋ ਆਪਾ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਵਚਨ  ਇਕੱਠੇ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈਕੇ ਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। 1982 ਤੋਂ 1995 ਤੱਕ ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ 1984 ਨੂੰ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਿੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਮਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੜਕਾਉਣੇ ਪਏ,ਪਰ ਇਨਸਾਫ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀ ਮਿਲਿਆ।ਉਸ ਸਮੇ ਦੇ ਬੰਦੀ ਸਿੱਖ ਕਦੋ ਤੋ ਸਜਾਵਾ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਗੈਰ ਕਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਕੀ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ‘ਅੱਤਵਾਦ’ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇ ਕੇ ਦੁਹਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿ ਖੁਦ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ 1982 ਤੋਂ 1995 ਦਰਮਿਆਨ ਖਾੜਕੂਆਂ ਵੱਲੋਂ 1136 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮਕਸਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਜਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਸਾਂ ਚੋ ਉਤਾਰ ਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨਿਰਦੋਸ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਫਿਲਮ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਸਬੰਧੀ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ  ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਖਾਤੇ ਪਾਉਣ ਤੇ ਜੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਪਰ ਏਜੰਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਈਪਾਸ ਕਰਕੇ ਸਟੇਟ ਦੇ ਟੂਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਤ ਉਪਰਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ, ਕਿੰਨੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਉਹ ਲੋਕ ਸਨ ਜੋ ਹਕੂਮਤੀ ਦਮਨ, ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ, ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ, ਜੇ ਅੰਕੜੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਅੰਕੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ,ਇੱਕ ਤਰਫਾ ਕਿਉਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਾਝੇ ਵਿੱਚੋ 25000 ਲਾਵਾਰਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,ਪਰ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਜਰ ਵਿੱਚ 1982 ਤੋ 1999 ਤੱਕ ਸਮੇਤ ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿੱਖਾ ਦਾ  ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਵਿੱਚ  ਸਿਰਫ 30,000 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਖਾਲੜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਕੌਂਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀਹੜੀ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ,ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਜਿਹਾ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਲੀ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨੰਗਿਆ ਕੀਤਾ। ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਹਕੂਮਤੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਸਮਝਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸਮਰੱਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਫਿਰ ਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਛੋਕੜ, ਨਾ ਹਕੂਮਤੀ ਦਮਨ, ਨਾ 1984, ਨਾ ਸਿੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ। ਸਾਰਾ ਜੋਰ ਤਾਣ ਲਾਕੇ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਅੱਤਵਾਦ’ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਅੱਤਵਾਦ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਆਲੋਚਕ ਦੱਸਦੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤੀ ਦਮਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਅਰਧ-ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ,ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਸਲਾ,ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੀ  ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ,ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹਮਦਰਦ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਸ ਵੱਡੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਕ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਤੋ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਖੜੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ‘ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ’ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸੋਚ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ’ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਲੇਖਕ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਤਾਂ ਓਥੇ ਉਹ ਸਬਦ ‘ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਗੋਵਾਲ’ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਲੇਖਕ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਅੱਜ ‘ਸਤਲੁਜ’ ਫਿਲਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਹ ਸਵਾਲ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ,ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕੀ ਸੀ। ਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਖਾੜਕੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹਨ।ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ,ਕੀ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ,ਕੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਪਤਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ,ਕੀ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ,ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਲਿਸ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ ? ਜੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਅੱਤਵਾਦ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਇੱਥੇ ਮੈ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪੱਸਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹਰ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਨਿਆਂ। ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅੰਨ੍ਹੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,ਪਰ ਇਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਹਰ ਉਸ ਧਿਰ ਲਈ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ,ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਛੋਟ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਨਾ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀ ਹਰ ਗੋਲੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਹਰ ਗੋਲੀ ਨੂੰ ਕਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1980 ਅਤੇ 1995 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਟਕਰਾਅ ਕਹਿਣਾ ਮੂਲ਼ੋ ਹੀ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਟਿਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸੰਕਟ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤੀ ਦਮਨ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ,ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਲੀਹੋ ਲੱਥੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਲੇਖਕ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵਗਿਆ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੇ ਹਰ ਧਿਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰ ਲਵੇ ਕਿ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ‘ਅੱਤਵਾਦ’, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ,ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਐਗਲ ਤੋ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ  ਵਿਗਾੜਨ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਸੱਚ ਦਿਖਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਕਿਸੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਨਹੀ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਪਵੇਗਾ।ਜਿਹੜਾ ਲੇਖਕ ਸੱਚ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਸੇ ਨਫਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸੋਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ,ਉਹ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋ ਵੱਧ ਕੁੱਝ ਵੀ ਦੇ ਕੇ ਨਹੀ ਜਾ ਸਕਦਾ।

• ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ
  99142-58142