ਜੂਨ 1984 – ਸਾਕਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ : ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ

ਲੇਖਕ – ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ

ਦੋਸਤੋ! ਪੜ੍ਹਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੌਮਾਂ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜੂਨ 1984… ਇੱਕ ਐਸੀ ਘਟਨਾ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ, ਸਿੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ। ਪਰ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ… ਕੀ ਅਸੀਂ 1984 ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਬਣਾਈ ਹੈ ?

ਦੋਸਤੋ! ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਕਰਾਂਗੇ ਉਹਨਾਂ 7 ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ, ਜੋ ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚਲੋ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ…

1) ਨੀਲੀ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ

ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਮੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿਵੇਂ ਸੀ… ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਾਹੌਲ ਕਿਵੇਂ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹੋ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ 256 ਪੰਨੇ ਅਤੇ 10 ਅਧਿਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਛੱਪ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵੇਲ਼ੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹੋਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਲੈ ਜੂਨ 1984 ਦਾ ਸਾਕਾ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਸਮੇਤ 1992 ਦੇ ਗਵਰਨਰੀ ਰਾਜ ਤੱਕ ਦਾ ਹਾਲ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖਿੱਚ ਪਾਵੇਗੀ ਕਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਿਤਾਬ ਪੂਰੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ? ਲਿਖਤ ਇੰਝ ਹੈ ਕਿ, ‘ਕੌਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਬਣਿਆ ਹਰਿਆਣਾ ਹੈ, ਸੰਵਰਿਆ ਹਿਮਾਚਲ ਹੈ, ਖੋਹਿਆ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹੈ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਤੇ, ਬਿਜਲੀ ’ਤੇ, ਪੰਜਾਬ ਤਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕਲੋਨੀ ਹੈ। ਸਦੀਵੀ ਅਮਨ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।’
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਨੀਲੀ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ’, ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ।
ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

2) ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ –

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਛਪ ਚੁੱਕੀ ਸੀ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸੰਨ 1983 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦੋ ਵਾਰ ਛਪੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਸੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 5 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ 20 ਅਧਿਆਏ ਹਨ ਅਤੇ 280 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਮਰਪਤ ਹੈ ‘ਉਹਨਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹਿੱਤ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ’ ਸਤੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੀਜਾ, ਸੋਧਿਆ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਵਾਲਾ ਅਡੀਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮਾਤਰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੱਖਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ‘ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਏਜੰਟ ਹੈ? ਜਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਏਜੰਟ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਜਥੇਦਾਰ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਦਾ ਏਜੰਟ ਹੈ? ਕੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਬਾਬੇ, ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ?’
ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਤਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ’ … ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਗਲ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ – ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।”

ਖ਼ੈਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਹੈ – ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਮੀਡੀਆ ?

3) ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤੀਜੀ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ! ‘ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਮਰਪਤ ਹੈ ‘ਉਹਨਾਂ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਫ਼ੌਜੀ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ’… ਇਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ 1 ਜੂਨ ਤੋਂ 30 ਜੂਨ 1984 ਤੱਕ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਗਿ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਤ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿ. ਜ਼ੈਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੁੱਟ ਬਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਅੰਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਟੌਹੜਾ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਪੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ 176 ਪੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਅਡੀਸ਼ਨ ਛੱਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾ ਵਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਨੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰ… ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕੀ ਬੀਤ ਰਹੀ ਸੀ?

4) ਨੇੜਿਉਂ ਡਿੱਠੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਲੇ

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਨਹੀਂ, ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਲਿਖਤ ਦਾ ਰੰਗ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ‘ਮੇਰੀ ਹੱਡ-ਬੀਤੀ ਅਤੇ ਜਗ-ਬੀਤੀ’ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2000 ਸੰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਮਈ 2024 ਤੱਕ ਗਿਆਰਾਂ ਅਡੀਸ਼ਨ ਛੱਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ 480 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਪਤ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ 1999 ਤੱਕ ਦਾ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ, ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਾ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵੀ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਰੰਭਲੇ ਲੇਖ ਲੰਮੇਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਛੋਟੇ ਲੇਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਡੀਂ ਹੰਡਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੱਗ-ਬੀਤੀਆਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਝੰਜੋਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਨੇੜਿਉਂ ਡਿੱਠੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਲੇ’ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹਨ ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੱਤਰਕਾਰ।

ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਤਹਿਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਤਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ…

5) ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਜੂਨ 84 ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਕੀ 1984 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਡਿੀਆ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਫਰਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੇ ਛਾਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ‘ਜੂਨ 1984 ਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਬੱਚੇ, ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ।’

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਲੇਖਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਯੂ.ਐੱਨ.ਆਈ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਵੀ। ਉਸਨੇ ਜੋ ਦੇਖਿਆ, ਹੰਡਾਇਆ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਹੂਬਹੂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਰੀਬ 408 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 5 ਕਾਂਡ ਹਨ ਅਤੇ 6 ਦੇ ਕਰੀਬ ਅੰਤਿਕਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੀਡੀਆ/ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੜੇ ਗਏ ਜਾਂ ਘੜੇ ਰਹੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਹੂ-ਬਹੂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਦੋਸਤੋ! ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਜੂਨ 84 ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ’ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ ਸ੍ਰ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ’। ਜੂਨ 84 ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ ਹੈ।

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ… ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲੈਂਸ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

6) 1984 ਅਣਚਿਤਵਿਆ ਕਹਿਰ – ਨਾ ਮੰਨਣਯੋਗ, ਨਾ ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣਯੋਗ

ਕਈ ਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ 6ਵੇਂ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹੈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਸਿੱਖ ਮਨੋਵਿਗਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅਹਿਸਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ 1984 ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਰੀਖ ਨਹੀਂ ਹੈ।

432 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 12 ਅਧਿਆਏ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੁੱਲ 77 ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਅਧਿਆਏ ਹਨ, ਜੋ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕਬੀਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1984 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ – 1984 ਅਣਚਿਤਵਿਆ ਕਹਿਰ – ਨਾ ਮੰਨਣਯੋਗ, ਨਾ ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣਯੋਗ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ ਸ੍ਰ.ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ… ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਨ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਪੲਰਸਪੲਚਟਿਵੲ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

7) ਕਿਉਂ ਕੀਤੋ ਵੇਸਾਹੁ ?

ਛੋਟੀ ਕਿਤਾਬ… ਪਰ ਵੱਡੇ ਖੜੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਸਵਾਲ।

ਜਿਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹਾਂ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਸਿੱਖ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ 1947 ਦਾ ਬਟਵਾਰਾ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 192 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਅਧਿਆਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ:

ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬੀਤੀ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ
ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬੀਤੀ ਜੂਨ 1984 ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ
ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬੀਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਪਿੱਛੋਂ
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ
ਕਈ ਵਾਰੀ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ…

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ‘ਕਿਉਂ ਕੀਤੋ ਵੇਸਾਹੁ? ਜੋ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 2022 ਤੱਕ 11 ਵਾਰ ਛੱਪ ਚੁੱਕੀ ਹੈ… ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਨ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ…

ਉਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੀਏ, ਸਮਝੀਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਣਾਈਏ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਡੀਆ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ… ਇਹ 7 ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਝਾ ਵਰਲਡਵਾਈਡ ਦੇ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਸਬਸਕ੍ਰਾਈਬ ਕਰੋ ਜੀ।

ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ
ਮਾਝਾ ਵਰਲਡਵਾਈਡ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਮੋ. 947 876 7620