ਇੰਜ ਜਿੱਤੀ ਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਣਖ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਲੇਖਕ – ਡਾ.ਸੁਰਿੰਦਰ ਮੰਡ

      “ ਪੁਲਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਰੀਬ ਜਨਾਨੀ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਠਾਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਖਲ੍ਹਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ’ਚ ਮਿਲਗੀ। ਲੋਕਾਂ ਧਾਡੇ ਕੋਲ ਘੱਲਿਆ ਬਈ ਉਹੀ ਕਾਲਜ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਈ ਕੁਛ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੁਣ ਤਾਂ!” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਨ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ‘ਮਾੜੀ ਗੌੜ ਸਿੰਘ’ ਤੋਂ ਆਏ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਲੁਭਾਉਂਦੇ ਪੱਟੀ ਆਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਆਲੇ ਸ਼ਰਮੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਦੀ ਉੱਤੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਗੁੰਡਾ ਅਜੀਤ ਪੂਹਲਾ ਨਿਹੰਗ ਇਹਦਾ ਜੋਟੀਦਾਰ ਹੈ, ਬੜਾ ਜ਼ਾਲਮ ਠਾਣੇਦਾਰ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਤਾਂ ਪੱਗ ਲਾਹ ’ਤੀ ਇਸਨੇ।

      1982 ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੁਲੀਸ ਦਾ ਡੰਗ ਬੜਾ ਤਿੱਖਾ ਸੀ, ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਸਨ, ਦਹਿਸ਼ਤ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਓਦੋਂ 22 ਸਾਲ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਐਸ. ਐਫ. ਆਈ), ਦਾ ਮੈਂ ਓਦੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਸਾਂ(ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾਂ), ਸਾਡਾ ਪੁਲੀਸ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਮ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੱਟੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਚ ਨਿੱਕੇ ਵੱਡੇ ਕਈ ਘੋਲ ਲੜੇ ਜਿੱਤੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਹੀ ਓਦਣ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡੋਂ ਬੰਦੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਸਨ।  

            ਦਿਆਲ ਪੁਰੇ ਦਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਸੀ, ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਆਗੂ ਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਗਏ। ਸਾਡੇ ਆਉਣ ਦੀ ਭਿਣਕ ਸ਼ਰਮੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਨਾਨੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਧਵਾ ਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਆਇਆ ਸੀ।

      ਅਸੀਂ ਜਾ ਕੇ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਦੀ ਆਲ ਪਾਰਟੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦੀ। ਕਾਂਗਰਸ, ਅਕਾਲੀ, ਕਾਮਰੇਡ ਆਏ। ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਠਾਣੇਦਾਰ ਬੜਾ ਭੂਤਰਿਆ ਤੇ ਇਸਨੇ ਇਹ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੜੀ ਮਾੜੀ ਹਰਕਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬੰਦਾ ਡਰਦਾ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਇਹ ਉਸਦੀ ਜਨਾਨੀ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆਇਆ। ਜਨਾਨੀ ਬੇਜ਼ਤੀ ਦੀ ਮਾਰੀ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ ਠਾਣੇ ਅੱਗੇ ਖਲੋਤੀ।

      ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਹਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ, ਇਹ ਸੁਧਰਨ ਵਾਲੀ ਜਿਣਸ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਏਥੋਂ ਭਜਾਉਣ ਤੱਕ ਮੋਰਚਾ ਲਾਈਏ। ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ।

     ਠਾਣਾ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਠਾਣੇ ਦੇ ਗੇਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੱਕਾ ਤੰਬੂ ਗੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਲਾ ਲਿਆ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਗੇ। ਅਸੀਂ ਸਪੀਕਰ ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਸਾਡੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਠਾਣੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਖੁਦ ਹੀ ਬੋਰੀਆ ਬਿਸਤਰਾ ਗੋਲ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ”। ਪਰ ਠਾਣੇਦਾਰ ਇੰਜ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਠਾਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਣਮਿਥੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰ ਸਰਦੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ।

   ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਦਸ ਵਜੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਪੰਜ ਵਜੇ ਤੱਕ ਸਪੀਕਰ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ, ਨਾਹਰੇ ਵੱਜਦੇ। ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋ ਆਉਂਦੇ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਧਰਨੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਜਥੇਦਾਰ ਨਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਅਕਾਲੀ ਐਮ. ਐਲ. ਏ  ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਟੀ ਇਕ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸਥਾਨਕ ਆਗੂ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਰਨੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲੋਂ ਐਮ. ਐਲ. ਏ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਸੀ.ਪੀ. ਆਈ ਆਗੂ ਨੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਧਰਨਾ ਲੱਗਾ। ਜਲੰਧਰ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਜਤਿੰਦਰ ਪੰਨੂੰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਵੀ ਸਾਡਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ ਆਗੂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਪੁਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਧਰਨਾ ਚੱਲਿਆ। ਅਸੀਂ (ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਸਵਿੰਦਰ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਮੈਂ)ਤਾਂ ਖੈਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਰੋਜ਼ ਓਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ। ਮਾਮਲਾ ਅੜ ਗਿਆ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਪੁਰਅਮਨ ਰੱਖਣ ਉੱਤੇ ਸੀ ਜਦਕਿ ਪੁਲੀਸ ਹਿੰਸਕ ਸ਼ਰਾਰਤ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮੋਰਚਾ ਕੁਚਲਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਜੇ।

       ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਸ਼ਰਮੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਗੁੰਡੇ ਨਿਹੰਗ ਅਜੀਤ ਪੂਹਲੇ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੰਬੂ ਉਖਾੜਨ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ। ਅਸੀਂ ਧਰਨੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਅਜੀਤ ਪੂਹਲਾ ਨਿਹੰਗ ਦੋ ਟਰੱਕ ਭਰ ਕੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆ ਰਿਹਾ ਧਰਨਾ ਖਦੇੜਨ, ਉਹਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਦ ਦੋ ਟਰੱਕ ਭਰੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਦੁਆਲੇ ਆ ਖਲੋਤੇ। ਪੂਹਲੇ ਦੇ ਨਿਹੰਗ ਸਾਨੂੰ ਇਵੇਂ ਘੂਰਨ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਖਾ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਭੜਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਘਬਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ, ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਅਜੀਤ ਜੁਝਾਰ ਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਖਲੋਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਜ਼ੁਲਮ ਖਿਲਾਫ ਲੜ ਰਹੇ ਹਾਂ”। ਨਿਹੰਗ ਸਾਡੇ ਭਾਸ਼ਨ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਸ਼ਾਂਤ ਜਿਹੇ ਹੋਗੇ ਤੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਲੋਕਾਂ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡੇ।

    ਠਾਣੇਦਾਰ ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਖਰੀ ਦਾਅ ਖੇਡਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਚਾਰ ਕੁ ਵਜੇ ਧਰਨੇ ਵਿਚ ਸੰਬੋਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਲੋਕ ਖਿੰਡਪੁੰਡ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਲਾਗੇ ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਗਏ। 10 ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ’ਚ ਹੀ ਮਗਰ ਮੁੰਡਾ ਭੱਜਾ ਆਇਆ। ਕਹਿੰਦਾ “ਪੁਲਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਤਾ, ਤੰਬੂ ਪੁੱਟ ਘੱਤਿਆ, ਬੜਾ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਤਾ, ਬੰਦੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗੇ। ਸੁਰਜੀਤ, ਸੁੱਖੇ, ਪਰਗਟ,ਗੁਰਮੇਲ ਘੀਟੇ, ਜਰਨੈਲ ਸੋਂਹ,ਨੰਦ ਹੋਰਾਂ ਕਈ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਸ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗੀ।

        ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆ ਕੇ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਇਕ ਬੈਂਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਲੋ ਗਏ। ਥਾਣਾ ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਡੇਢ ਕੁ ਸੌ ਗਜ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਡੇ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਬੇਹੱਦ ਰੋਸ ਵਿਚ ਸਨ।

       ਅਸੀਂ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਭਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬੰਨ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਥਾਣੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ, ਤਿਆਰ ਓ ? ਲੋਕਾਂ ਹਾਂ ਮਿਲਾਈ। ਅਸਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਆ ਕਿ ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਖਾਂਗੇ ਉਹੀ ਕਰਨਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਲੋਕਾਂ ਹਾਮੀ ਭਰੀ। ਅਸੀਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਨਾਹਰੇ ਮਾਰਦੇ ਜਦ ਥਾਣੇ ਵੱਲ ਤੁਰੇ ਤਾਂ ਪੁਲੀਸ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜਗੀ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਰਵਾਜੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਮੁੰਡੇ ਅੰਦਰੋੰ ਨਾਹਰੇ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰੋਂ। ਅਸੀਂ ਥਾਣੇ ਅੱਗੇ ਜੁੜੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਣਮਿਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਥਾਣੇ ਦਾ ਘਿਰਾਉ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਰਾਤ  ਵੀ ਚੱਲੇਗਾ। ਨੇੜਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਗਰ ਦਰੀਆਂ ਬਿਸਤਰੇ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਤਮਈ ਰੱਖਣਾ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਵੇਖਿਓ ਕੋਈ ਥਾਣੇ ਵੱਲ ਇੱਟ ਵੱਟਾ ਨਾ ਚਲਾਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਾਹਰੇ ਲਾਏ। ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

     ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੱਕ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਜੋਸ਼ੀਲੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਜਾਰੀ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖਿਆ। ਇਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਐਸ. ਪੀ. ਵਿਰਦੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਡੀ.ਜੀ.ਪੀ ਵੀ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਅੰਦਰ ਆ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਗੱਲ ਕਰਦੇਂ ਆਂ। ਅਸੀਂ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਕ ਜਣਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਜਾਈਏ, ਇਕ ਬਾਹਰ ਰਹੀਏ, ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਨੀਤ ਦਾ ਕੀ ਭਰੋਸਾ। ਸੋ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਐਸ. ਪੀ ਵਿਰਦੀ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਲਾਈਨ ਹਾਜ਼ਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਫਾਰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਤੇ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀ ਵਗੈਰਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਐਕਸ਼ਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੁੰਡੇ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਜਿੱਤ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡੇ। ਠਾਣੇਦਾਰ ਐਸ.ਪੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਠਾਣਿਉਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

      ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇਕ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਜਿੱਤ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇੰਜ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਆਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੰਗੋਵਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਰੈਲੀ ਨੂੰ ਸੰਤ ਲੰਗੋਵਾਲ ਨੇ ਵਧਾਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਜੋ ਵੱਡੇ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰ ਸ. ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਉਬੋਕੇ ਨੇ ਰੈਲੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ। ਲੰਗੋਵਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘੋਲ ਲੜਿਆ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਵਖਾਇਆ ਹੈ।

    ਜਿੱਤ ਰੈਲੀ ਵਿਚ ਕਈ ਲੀਡਰ ਬੋਲੇ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਬੋਲਣ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਸਾਡਾ ਨਾਮ ਲੈ ਲੇ ਕੇ ਜਿੰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਾਏ। ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਉਬੋਕੇ ਜੋ (ਮਗਰੋਂ ਐਮ. ਐਲ. ਏ, ਮੰਤਰੀ, ਐਮ. ਪੀ ਵੀ ਰਹੇ) ਮੇਰੇ ਸਕੇ ਮਾਸੜ ਜੀ ਵੀ ਸਨ, ਨੇ ਮੇਰੇ  ਕੰਨ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਖਿਆ, “ਬੱਚੂ ਤੂੰ ਤੇ ਬਣ ਗਿਆਂ ਪੂਰਾ ਲੀਡਰ”। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਲੀਡਰ ਵਾਲਾ ਕੌੜਾ ਸਵਾਦ ਵੀ ਮੈਂ ਮਗਰੋਂ ਬਥੇਰਾ ਚੱਖਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਇਜ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਵੇਂ ਸਾਂਝਿਆਂ ਲੜਨੇ ਚਾਹੀਦੇ।

• ਡਾ.ਸੁਰਿੰਦਰ ਮੰਡ
  (94173 24543)