ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ – ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ, ਵਿਗਾਸ ਤੇ ਨਿਕਾਸ

ਡਾ. ਰੂਪ ਸਿੰਘ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲਬੇਲੇ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਨ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾਈ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ—ਵਿਆਪੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਸਿਧਾਤਾਂ, ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਨ ਹਸਤੀ, ‘ਸਾਬਤ—ਸੂਰਤ ਦਸਤਾਰ ਸਿਰਾ’ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤ, ਸੰਗਤ—ਪੰਗਤ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਦੋਨੋਂ ਵਕਤ ਅਰਦਾਸ, ਧਾਰਮਿਕ—ਸਮਾਜਿਕ ਬਾਰਬਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ—ਗੁਰਧਾਮਾਂ *ਤੇ ਝੂਲਦੇ ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਆਦਿ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਧਰਮ’ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:
ਜਾਹਰ ਪੀਰ ਜਗਤੁ ਗੁਰੁ ਬਾਬਾ।।…
ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰਿ ਚੱਕਿ, ਨਉਖੰਡਿ ਪ੍ਰਥਿਮੀ ਸੱਚਾ ਢੋਆ।।
ਗੁਰਮੁੱਖਿ ਕਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟੁ ਹੋਆ।। 1/27

ਜਿਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਤੇ ਵਿਗਾਸ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਗੁਰਧਾਮ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹੋਣਗੇ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ 550 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ—ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ—ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਝੰਡਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੌਮੀ ਨਿਸ਼ਾਨ “ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ” ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਹਾਗਕਾਂਗ ਆਦਿ ਹੋਵੇ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੂ—ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਰਹੇਗਾ, ਉਨ੍ਹੀ ਦੇਰ ਜਿੰਦ—ਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਸ਼ੋਬਨੀਕ ਰਹਿਣਗੇ।
ਜਗਤ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਜਗਤ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਸੰਮਤ 1576 ਬਿਕਰਮੀ (1519 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਨਾਲ ਪਵਿਤਰਤਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਬਿਖਮ ਸਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਬਗਦਾਦ ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਬੁਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ “ਖੁਰਾਸਾਨ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿਤਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:
ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਡਰਾਇਆ।।…
ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ‘ਖੁਰਾਸਾਨ’ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧਰਤੀ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੇ ਅਰਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅਫ਼ਗਾਨਾ ਦੀ ਧਰਤੀ।
ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕੀਤਾ। ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਕਾਬੁਲ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:
ਜਹਿ ਕਾਬੁਲ ਕੋ ਨਗਰ ਸੁਹਾਵਾ, ਤਿਸ ਮੇ ਪ੍ਰਵਿਸਟੇ ਦੁਖਬਨ ਦਾਵਾ।।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਾਬੁਲ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥ ਬਗਦਾਦ ਤੋਂ ਤਰਬੇਜ਼, ਤਹਿਰਾਨ, ਮਸੁਹਦ, ਕੰਧਾਰ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਬੁਲ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਸੁਸ਼ੋਬਿਤ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਬੁਲ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ‘ਗੁਰੁਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ’, ਖਾਨ ਚੌਂਕ ਜੂਬਾ (ਜਦੋਂ ਮਹਿਮੰਦ) ਸੁਭਾਏਮਾਨ ਹੋਇਆ। ਕਾਬੁਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਵ—ਉਸਾਰੀ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸੜ੍ਹਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਣ ਕਾਰਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਕੁਰਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਕੁਰਮ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਬੁਲ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਤਿਕੋਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਾਬਰ ਦੀ ਕਬਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਬੀਜ ਬੋਇਆ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬਾਗ ਵਜੋ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਕਿਰਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਿਹਨਤ—ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਹੋਏ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੇਲ—ਮਿਲਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰਿਹਾ। ਉਦਾਹਨ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਤੇ ਕਾਰਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤਨਾ ਮਾਣ—ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ, ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨਾ ਵਾਸਤੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਵਾਸਤੇ ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ *ਤੇ ਖੁਦ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ—ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਧੀਆ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਵਪਾਰ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਘੋੜੇ ਖ੍ਰੀਦਨ ਵਾਸਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ 1628 ਈਸਵੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖੀ—ਸਿਦਕ ਦੀ ਪਰਖ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਾਉੜੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ:
ਜੇ ਗੁਰੁ ਸਾਂਗ ਵਰਤਦਾ, ਸਿੱਖੁ ਸਿਦਕੁ ਨਾ ਹਾਰੇ।। 20/35
ਜੇ ਗੁਰੁ ਭਰਮਾਏ ਸਾਂਗ ਕਰਿ, ਕਿਹਾ ਸਿੱਖੁ ਵਿਚਾਰਾ।। 22/35

ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਤੀਸਰੀ ਉਦਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਗੋਂਦਾ (ਭਾਈ ਗੁਰੀਆ) ਜੀ ਨੂੰ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ *ਤੇ ਕਾਬੁਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ।
ਕਾਬੁਲ ਮੇ ਗੁਰੀਆ ਗੁਰੂ ਕੋ ਏਕ ਸਿੱਖੁ ਹੁਤੋ।
ਭਾਈ ਗੋਂਦਾ ਜੀ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਗੁਰੀਆ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੋਂਦਾ ਜੀ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨਾ ਲਈ ਬੇਬਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾ ਵਾਸਤੇ ਸਿਮਰਨ—ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਧਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁੱਤ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਥਾਂ *ਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪੁਛਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਗੋਂਦਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪਕੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੀਕ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋਈ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਪਸਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਿਸਲਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਖੂਬ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ *ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਿਆ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਦਾ ਲਈ ਰੋਕਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦੀ ਬਹਾਦੁਰੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅੱਜ ਵੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਾਬਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਮ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾਂ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਬਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ, ਪਿਆਰ, ਪ੍ਰਤੀਤ, ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ—ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ, ਅਕਾਲੀ ਕੋਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ, ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਯਾਬਾਬਾਦ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬਾਬਾ ਤੇਜ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅਕਾਲੀ ਕੋਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾ ਕੇ 1200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤਾ ਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਫੇਰੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੇਰਵੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਗੰਢਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਤੰਬਰ, 1952 ਵਿੱਚ 30 ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੰਤਵ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਨਜਰ ਵਜੋ ਦੇਖਣਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਸਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ” ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 1954 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੇਰਵੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾਵਾਚਕ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਕੀਨ, ਬਾਬਾ ਤੇਜ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਪਿੰਕੀ ਨੇ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਮਸਕੀਨ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਤੇਜ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਿਆ *ਤੇ ਗਏ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ, ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਤੇ ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤਾਨ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਸੁਖਾਵੇਂ ਰਹਿਣ ਤੀਕ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਿਲਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ—ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ—ਸਿਰ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਗਈ। ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ੍ਰ. ਸਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ, ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵੇਰਵੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਪਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ, ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਅਧਾਰਤ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਸੇ, ਵਿਗਾਸ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ—ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 1952 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੀਹ ਲੱਖ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ ਛੇ—ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਤੇ ਗੂਗਲ ਸਰਚ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1970 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਚਰਮ ਸੀਮਾ *ਤੇ ਸੀ, ਜੋ ਦੋ ਲੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 1.8# ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 4.6# ਬਣਦੀ ਹੈ। 1970 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਹੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਝਗੜੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਯੁਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਤ, ਧਾਰਮਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਜ਼ਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਹਿਜ਼ਰਤ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵੱਸ ਜਨਮ ਭੂਮੀ—ਵਤਨ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜ਼ੁਦਾ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਕਾਬੁਲ, ਕੰਧਾਰ, ਗਜ਼ਨੀ, ਖ਼ੋਸਤ, ਸ਼ਰਾਕਾਰ, ਕੰਦੂਜ਼, ਗਰਦੇਜ਼, ਖ਼ਾਨਬਾਦ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ—ਕਸਬਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਘਰੇਲੂ ਯੁਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਨ। ਕਾਬੁਲ, ਜਲਾਲਬਾਦ ਤੇ ਕੰਧਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ 70# ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਵਪਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸ ਸੀ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕੇ ਫਲਾਂ, ਕੱਪੜੇ, ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਦਾਰੀ ਸੀ। 1979 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਰਦਮ ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਬਾਦੀ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਮੰਨਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਗਾਨੀਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਸ਼ਤੋ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦਕੂ, ਡਾਰੀ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 1989 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜ਼ਿਦ ਢਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕਾਂ *ਤੇ ਮਹਜ਼ਬੀ ਹਮਲੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਤੇ ਪਵਿਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਅਸਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਬਹੁੱਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ, ਯੂਰਪ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆਂ ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ। ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੰਝੀ—ਤੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ! ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਤੇ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਛੋਟੇ—ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। 2013 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 1200 ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 8000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਸ੍ਰ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ 2019 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 1000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਹਿ ਗਏ। 2020 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੋਰ ਘੱਟ ਗਈ *ਤੇ 700 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਹੁਣ ਸ੍ਰ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਜੋ ਖੁੱਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ 250 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੀ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਸੀਮਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਚਕੀ ਦੇ ਪੁੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਣਿਆ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਪੀਸੇ—ਮਸਲੇ ਜਾਣ। ਸਮਕਾਲੀ, ਸਥਾਨਕ, ਧਾਰਮਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ। ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ—ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਭੇਜ਼ ਸਕਦੇ। ਸੂਖਮ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ, ਗਲੀਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਸਹੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੌਜੁਆਨ ਲੜਕੀਆਂ ਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਵੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਮੁਸਲਮ ਮੁਹੱਲਿਆ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਨਾਮਾਤਰ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ—ਪੁਰਖੀ ਜ਼ੱਦੀ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ ਹੈ। ਮਰਦ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਵਾਸਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਏ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸਲੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਗੜੀ/ ਦਸਤਾਰ, ਦਾੜ੍ਹੀ—ਕੇਸਾਂ ਬਾਰੇ ਭੱਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ *ਚ ਮਜ਼ਾਕ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਫ਼ਰ ਕਹਿ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਲਵੇ ਤੇ ਕਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇੱਟਾ—ਰੋੜਿਆ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖਾਂ—ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦਮਈ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਅਫਗਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਲਿਜਾ ਕੇ, ਅੰਤਮ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਦਲਣ *ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਤਾਂ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀਂ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਮੌਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਕਤੀ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ *ਤੇ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ।
ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਕ, ਸਮਾਜਕ, ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿਅਤਕਤੀਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿੰਦਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਅਸਹਿ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਅਸੀਂ ਸਬਕ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਰਹੇ। 1947 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ *ਤੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁੱਤ ਭਾਰੀ ਜ਼ਾਨੀ— ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 10 ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਜ਼ਬੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। 173 ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਖੇਤਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਸਵੇਰੇ—ਸ਼ਾਮ “ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ, ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਦਾਨ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ੋ” ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 25 ਜਨਵਰੀ, 1952 ਨੂੰ ਹੋਏ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ *ਚੋ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਿਜਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਅੰਦਾਜਾ ਲਗਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ? ਕੌਮੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਕੌਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਨਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਜਰ—ਅੰਦਾਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਮਝੋਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੂ ਜਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਉਦਮ—ਉਪਰਾਲਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਦਫਤਰ ਦੇ ਆਰਡਰ ਨੰਬਰ 1959 ਮਿਤੀ 15 ਮਾਰਚ, 2016 ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ, ਸ੍ਰ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬੰਗੀ ਤੇ ਸ੍ਰ .ਨਿਰਵੈਲ ਸਿੰਘ ਜੋਹਲਾਂ (ਤਿੰਨੇ ਮੈਂਬਰ ਅੰਤ੍ਰਿਗ ਕਮੇਟੀ), ਸ੍ਰ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਧਨੋਆ ਅਤੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ—ਦੀਦਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਸੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਵਾਨ ਵੀ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਅਮਲ ਅਜੇ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕ ਸਿਦਕ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁੱਤ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਰਸ਼ਨਾ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਰਧਾ—ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਸੰਗਤੀ ਨਿਤ—ਨੇਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਸਾਬਤ —ਸੂਰਤ ਹਨ ਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ, ਕੇਵਲ ਖ਼ੋਸਤੀ ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾ—ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ—ਸਿਮਰਨ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਸਿਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਡੀਲ—ਡੋਲ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਖ਼ੋਸਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਅਲੱਗ ਹੈ। ਜਿਵੇ ਅਸੀਂ ਉਪਰ ਵਰਨਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਅੱਠ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਰਾਜਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਭਾਏਮਾਨ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜਾਨਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:
ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਕਾਬੁਲ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧ—ਪੁਰਾਤਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਵੀ ਪਹਿਲਾ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਗੰਢਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤੰਬਰ, 1952 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 150 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 4000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ। ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕ ਸਦਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਪਾਤ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘ ਸੱਜ ਗਏ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕਣ ਉਪਰੰਤ “ਖਾਲਸਾ” ਅਖਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆ ਦੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਹਨ। ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਦੇ ਕਰੀਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਬਾਕੀ ਖੇਤਰੀ ਹਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ
ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ, ਜਗਤ—ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ—ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁੱਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਉਘੇ ਸਾਧੂ ਬਾਬਾ ਅਲਮਸਤ ਹੋਏ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਮਲੀਆ, ਭਾਈ ਗੋਦੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਗੌੜ ਬ੍ਰਾਹਮਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਉਦਾਸੀ ਧੂੰਏ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ—ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਾਸਤੇ ਕਾਬਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ *ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ *ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ—ਡੇਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ:
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ” ਸਥਾਪਿਤ ਹੋੲਆ। ਦੂਸਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਥਾਨ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਡੇਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ” ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ—ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹੋਏ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁੱਤ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਪਸਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਗੁਰੂ—ਘਰ ਵਾਸਤੇ ਘੋੜੇ ਖ੍ਰੀਦਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਪਰਖ ਵੀ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਦੋ ਪਾਉੜੀਆਂ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕਾਬੁਲ ਫੇਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ *ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ “ਨਿਰੰਤਰ ਜੋਤਿ” ਜਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਖੰਡ ਜੋਤਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਖੰਡ ਜੋਤਿ ਉਪਰ ਗੁਰਮੁੱਖੀ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀ *ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ, “ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ” ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸੰਮਤ 1769 (ਸੰਨ 1712 ਈਸਵੀ) ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ—ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ:
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ—ਪ੍ਰੀਤਵਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਭਾਈ ਗੋਂਦਾ ਜੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ—ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਾਸਤੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ *ਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਝੀ ਅਸਥਾਨ, ਭਾਈ ਗੋਂਦਾ ਜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਗੋਂਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਕਾਬੁਲ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੇਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬੈਠੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਣ ਫੜ ਲਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਚਿਰ ਤੀਕ ਕੀਰਤਪੁਰ ਬੈਠੇ ਅਚੱਲ ਕਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰੀਆ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
“ਕਾਬੁਲ ਮੇ ਗੁਰੀਆ ਗੁਰੂ ਕੋ ਏਕ ਸਿੱਖ ਹੁਤੋ”
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਸ਼ਹੀਦਾਂ:

ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਲਹੋਰੀ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਇਹ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ‘ਅਖੰਡ ਜੋਤੀ’ ਜਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਮਸੀਤ ਦੀ ਕੰਧ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਪਿਰਾਣਾ—ਸਰਾਇ ਲਹੋਰੀਆਂ:
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਗੁਰੂ—ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਵਾਨ, ਆਤਮ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਭਾਈ ਪਿਰਾਣਾ ਜੀ। ਭਾਈ ਪਿਰਾਣਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਧਰਮ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜਰ ਰਹੇ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਪਿਰਾਣਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੋਰਸ ਸਿਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ *ਤੇ ਜਗਤ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਾਬੁਲ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਿਲ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਚੌਂਕ ਜ਼ੁਬਾ’ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਬਾਰ *ਚ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਲ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ *ਤੇ ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਜ ਬਖਸ਼:
ਬਾਬਾ ਗੰਜ਼ ਬਖਸ਼ ਜੀ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਇੱਕ ਉਘੈ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੰਜ਼ ਬਖਸ਼, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਸਪਰਦਾਇ ਗੰਜ ਬਖਸ਼ੀ ਸਦਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ—ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੈ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 1952 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਮਹੰਤ ਬਾਬਾ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਸਨ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਕਲਮੀ ਚਿਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਮਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ:
ਭਾਈ ਮਨਸਾ ਸਿੰਘ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਵਾਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਮਕਾਨ ਖ੍ਰੀਦ ਕੇ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ:
ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਿ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੇਦੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ—ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪ੍ਰੇਮੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਘਰ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸਰਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਮਕ ਸਥਾਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਾਬਲੀ ਦੇ ਘਰ “ਨੀਸ਼ਾਣ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ” ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਚੋਲ੍ਹਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਈ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਮਸੰਦਾ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ।
1980 *ਚ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ 2 ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। 1989 *ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਅਤੇ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਉਂਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁੱਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਵੱਖ—ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਏ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ 8 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਥਾਪਤ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਸ੍ਰ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ, ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਘਰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ, ਘੜੂਕਾ ਪਹਾੜ:
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ *ਤੇ ਰੇਤ ਦੀ ਟਿੱਬੀ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੀ ਟਿੱਬੀ ਨੂੰ ਜਗਤ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪਵਿਤਰਤਾ *ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਘੜੂਕਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਕਿ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਰੇਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਖਿੰਡ ਪੁੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਾ *ਤੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਨੋਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਸਥਾਨ *ਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾ ਤੇ ਘੋੜਿਆ ਦੇ ਪੌੜਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਪਰ ਰੇਤ ਉਪਰ ਘੋੜਿਆ ਦੇ ਪੌੜਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਬਹੁੱਤ ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸ਼ਰਧਾ—ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਤੂਤਾਂ ਦੀ ਮਠਿਆਈ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਕੜਾਹ—ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਚੜਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਅਸਕਾ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਘੜੂਕਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਿੰਡ ਅਸਕਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੂਸਰਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਥਾਨਪੁਰ ਵੀ ਗੁਪਤ ਕੀਰਤਨ ਸੁਨਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਸੀਬ ਹੋਏ ਹਨ।
ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਕਾਬੁਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ—ਪੁਰਾਤਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ 175 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ 75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ *ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 1952 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ 260 ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਸਿੱਖਾਂ—ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ। ਸ੍ਰ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ 1980 ਈਸਵੀ ਤੀਕ ਇਹ ਆਬਾਦੀ ਖੂਬ ਵੱਧ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਘਰੇਲੂ ਖਾਨਾ ਜੰਗੀ ਕਰਕੇ ਬਹੁੱਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 2001 ਈਸਵੀ ਤੀਕ ਕੇਵਲ 100 ਕੁ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ 2018 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਬਾਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਬਾਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਗਤ ਫੇਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਾਵਨ ਪਵਿਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਲੀ ਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸੇਵਾ—ਸੰਭਾਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ 100 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰ. ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ੍ਰ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਪਾਸ ਸਿੱਖੀ—ਸਿਦਕ, ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪੰਥਕ ਦਰਦ ਵੀ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪਾਵਨ—ਪਵਿਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਂਨ *ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ
ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੀ ਧਰਤ ਸੁਹਾਵੀ *ਤੇ ਸ਼ੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਸ੍ਰ. ਸਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਥੇ (ਭਗਤੁ ਨਾਮ ਦੇ) ਇੱਕ ਬਕਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੋ ਪਿਆਸਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਹੇਠੋਂ ਅਲਾਹੀ ਚਸ਼ਮਾ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਵਿਤਰ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਚੋਹਾ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਜਲ—ਧਾਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ—ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਚਸ਼ਮੇ ਦਾ ਠੰਡਾ ਮਿੱਠਾ ਜਲ ਛਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰੋਵਰ *ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਨ—ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਉਤਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਬਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੇਦੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਬਾਬਾ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇੇ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1952 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 100 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ। ਇਹ ਪਵਿਤਰ ਅਸਥਾਨ ਬਹੁੱਤ ਹੀ ਰਮਣੀਕ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਇਰਧ—ਗਿਰਧ ਅਣਗਿਣਤ ਬਾਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਲਾਕਾ ਹਰਿਆਵਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਸਿਰਜਨਾ ਦਿਵਸ ਵਿਸਾਖੀ ਬਹੁੱਤ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ *ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਤੀਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ—ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ—ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਦਾ ਸਮਾਗਮ 8 ਦਿਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 13000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਖ਼ੇਮੇ (ਤੰਬੂ) ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਤੰਬੂਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ, ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ 130—135 ਤੰਦੂਰ ਤੇ 40 ਤੋਂ 50 ਦੇ ਕਰੀਬ ਦੇਗ਼ਾਂ ਚਾੜੀਆ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਕਾਬਲੀ ਸਿੱਖ ਇਥੇ ਸਮੂਹਿਕ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ, ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਖਰਚਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ, ਟਹਿਲ—ਸੇਵਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ—ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ
ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਦੀ ਧਰਤ ਸੁਹਾਵੀ *ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਬਤ ਸੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ। ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਬਾਰੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ।
ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕਾਬਲ ਤੋਂ 320 ਮੀਲ ਭਾਵ 450 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਕੰਧਾਰ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦਾ ਬਹੁੱਤ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਨਾ ਹੈ। ਕੰਧਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਰਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖ—ਵੱਖ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ—ਵੱਖ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਬਾਦ। ਜ਼ਗਤ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੰੰਧਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਵਿਤਰਤਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਞੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚੰਤਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥ ਕੰਧਾਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪੁਛਦੇ ਹਨ ਗੁਰਦੇਵ ਪਿਤਾ ਕਿਧਰ ਨੂੰ ਤੇ ਕਿਸ ਪਤੇ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ? ‘ਜਵਾਬ: ਦੇਖੋ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਰੰਗ, ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਆਪ ਕਿਸ ਦੇ ਪਾਸ ਜਿਸ ਪਰ ਉਹ ਤੁੱਠਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਹੁਣੇ ਕਿਤੇ ਮਿਲ ਪਵੇਗਾ ਤੇ ਉਸਦਾ ਕਾਰਜ ਰਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’ ਇੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਨਗਰ ਕੰਧਾਰ ਆ ਗਿਆ। ਬੇਰੋਕ ਦਾਤਾ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਿਆ ਜਾ ਖੜੋਤਾ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਜਿਥੋ ਇੱਕ ਸੋਹਣਾ ਜਿਹਾ ਨੋਜੁਆਨ ਗਭਰੂ ਮੁਗਲ ਨਿਕਲਿਆ। ਗਹੁ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸਚਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਦੇ ਇੱਕ ਚਰਨਾਹਟ ਛਿੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਖਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਦੇ ਨਜਰ ਕਦਮਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੋਜੁਆਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, ਆਪ ਜੀ ਸੋਹਣੇ ਨੈਣਾ ਵਾਲਿਓ, ਕੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਨਾਨਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਹੈ।
ਕੀ ਮਹਿਨੇ ਹੋਏ ਨਾਮ ਦੇ, ਐਸਾ ਨਾਮ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ? ਗੁਰੂ ਜੀ, ‘ਖੁਦਾ ਦਾ ਬੰਦਾ’। ਬੰਦਾ ਏ ਖੁਦਾ ਮਿਲਿਆ! ਬੰਦਾ ਏ ਖੁਦਾ ਮਿਲਿਆ! ਵਾਹ ਵਾਹ। ਫਿਰ ਪੁਛਦਾ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋ, ਕਾਬਲੀ ਹੋ? ਖੁਰਾਸਾਨੀ? ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ? ਗੁਰੂ ਜੀ, ਵਤਨ ਤਾ ਖੁਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਿੰਦੀ ਹਨ। ਕਿਉਂ ਜੀ ਖੁਦਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀ ਖੁਦਾ ਦੇ ਜਾਨਣਹਾਰ, ਉਸਦੇ ਦਿਦਾਰਨਮਾ ਹੇ ਦਾਤਾ
ਤੁਮ ਖੁਦਾਏ ਹੋ ਧਰਿਯੋ ਸਰੀਰਾ।
ਭਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਕੀ ਪੀੜਾ। (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਗੁਰੂ ਜੀ, ਖੁਦਾ ਖੁਦ ਆਪ ਹੈ, ਦੋ ਜਹਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮੈਂ ਬੰਦਾ ਬੇਖ੍ਰੀਦ ਹਾਂ:
ਮੈਂ ਬੰਦਾ ਬੈ ਖਰੀਦੁ ਸਚੁ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰਾ।।
ਜੀਉ ਪਿੰਡ ਸਭੁ ਤਿਸ ਦਾ ਸਭੁ ਕਿਛ ਹੈ ਤੇਰਾ।।

ਉਪਰੋਕਤ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੰਧਾਰ ਫੇਰੀ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ 2500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਿੰਦੂ—ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਤੇ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸੇਵਕ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਸਾਰੇ ਦੁਾਕਨਦਾਰੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ—ਸੇਵਕ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਧਾਰਮਕ, ਸਮਾਜਕ ਰਾਜਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆ *ਚ ਬਹੁੱਤੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਵਪਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਦੇ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਕੌਮੀ ਸੀ। ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ 5 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਕਾਬਲੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜਸਪਤ ਜੀ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਬਾ ਜਸਪਤ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੇਦੀ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।
ਸੁਥਰਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ
ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਬਜਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਥਰਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮ ਕਾਫੀ ਸੰਗਤ ਜੁੜਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਵੀ ਇਸ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਏਮਾਨ ਹੈ।
ਵੱਡੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ
ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਬਜਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਨਾਮ *ਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੈ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀਪੜ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੇ ਸੰਮਤ 1725 ਹਾੜ ਸੁਦੀ 5, ਸੰਨ 1665 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਛੋਟੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ
ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਬਜਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੋਟੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਨਾਮ *ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਥੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ 2 ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।
ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ
ਕਾਬਲੀ ਬਜਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਗਜਨੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਕੰਧਾਰ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਦੇ ਸੜਕੀ ਮਾਰਗ *ਤੇ ਗਜਨੀ ਪ੍ਰਸਿਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਧਾਰ ਤੋਂ 340 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਕਾਬਲ ਤੋਂ 135 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 1952 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ—ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ 50—60 ਘਰ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 300 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ। ਗਜਨੀ ਰਾਜ ਦੇ ਗਜਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਭਾਏਮਾਨ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਠੜਾ ਸਾਹਿਬ” ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗਜਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁੱਤ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ” ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੱਤ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ। ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤਬੀਬ ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸਿੱਖ ਹੋਏ ਹਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਬਲੀਸ਼ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਰਮਕ ਅਸਥਾਨ ਕਾਬਲ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਉਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਗਤ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਕਲਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਥੇ ਆਏ ਸਨ। ਸਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਠਾਨ ਵੱਲੋਂ ਗੁਲਾਮ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ *ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕੌਤਿਕ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖਾਂ—ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਗਰਦੇਜ਼ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਗਜਨੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਗਰਦੇਜ਼ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਥਾਨ ‘ਚਸ਼ਮਾ ਖਾਟਖਾਓ’ ਸੁਭਾਏਮਾਨ ਹੈ। ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ। ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਜੱਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਹਿੰਦੂ—ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਛੱਕਦੇ ਹਨ।
ਕੰਦੂਜ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਕੰਦੂਜ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਖੇਤਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਭਾਏਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖਾਨਬਾਦ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਕੰਦੂਜ਼ ਰਾਜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖਾਨਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਸਿੱਖਾਂ—ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਖਾਨਬਾਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ੋਸਤ ਰਾਜ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਖ਼ੋਸਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਸਨੀਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ, ਖ਼ੋਸਤੀ ਸਿੱਖ ਸਦਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ—ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੇਵਾ—ਸਿਮਰਨ ਲਈ ਤੱਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੜ੍ਹਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ” ਚੱਕਮਨੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾ—ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਉਸੇ ਸਥਾਨ *ਤੇ ਝੁੱਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਾਲੇਬਾਨ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਘਟੀਆ ਕਾਰਜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਸ਼ਰਾਕਾਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ
ਸ਼ਰਾਕਾਰ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਕਸਰਾਏ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਘਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਖ਼ੌਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ *ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸਥਾਨ *ਤੇ ਸਲਾਨਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਹੁੱਤ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ *ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ੳਪਰੋਕਤ ਸੰਖੇਪ ਵਰਨਣ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾ ਦੇ ਵਾਸੇ, ਵਿਗਾਸ *ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਨਿਕਾਸ—ਹਿਜਰਤ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਮੈਂਬਰ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 40 ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਨ। ਕਾਬਲ, ਕੰਧਾਲ, ਗਜਨੀ ਤੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਰਾਜਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਖ—ਵੱਖ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ 26 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਅਤੇ 6 ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਫਰ ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਬੀੜ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਿਥੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹਿਜਰਤ ਉਪਰੰਤ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਸੰਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਡਾਢੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲਾ ਸੁਆਲ ਹੈ। ਸ੍ਰ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ੍ਰ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਸੱਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਪਸ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਕੁੱਲ 150 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ਲਾਲਾਬਾਦ ਅਤੇ ਕਾਤਰੇ ਪਰਿਵਾਨ (ਕਾਬਲ) ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 7 ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਤਿਲਕ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਅਫਗਾਨੀ ਸਿੱਖਾ ਵੱਲੋਂ ਕਰ ਦਿੱਤਿਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਝੋਟ, ਜੋ ਕਿ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਹਨ ਦੇ ਯਤਨਾ ਸਦਕਾ ਫਲਾਈਟ ਨੰਬਰ ਬੀ—777 ਰਾਹੀਂ ਬਿਖਮ ਹਲਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ 3 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ—ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ 24 ਅਗਸਤ 2021 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੱਚ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਤਿਲਕ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿਖੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ *ਚ ਜਾਂਨ *ਤੇ ਖੇਡ ਕੇ ਅਫਗਾਨੀ ਸਿੱਖਾ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ, ਕੌਮੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸੇਵਾ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਫਗਾਨੀ ਸਿੱਖ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਖਮ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਨੂੰ 30—30 ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਭਰ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਇੱਕ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਤੋਂ ਪਾਠਕ ਅੰਦਾਜਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵਜੋ ਵਸੇ ਸਿੱਖਾ ਨੂੰ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਗਾਹ ਬੱਚੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੀ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਥੋਂ ਦਾ ਉਹ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਨਾਗਰਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਤਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਫਗਾਨੀ ਸਿੱਖਾ ਨਾ ਇਹ ਵਿਤਕਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।